Handige weetjes

Op de senioreninloop van januari schotelde Karel Karssen ons Handige weetjes over
Windows voor. Een samenvatting is als PDF-bestand beschikbaar. Jammer genoeg lukt het nog niet (er wordt aan gewerkt) om het bestand als download vanaf de HCC-site https://amsterdam.hcc.nl beschikbaar te stellen. Belangstellenden kunnen een mail sturen naar hccregio.amsterdam@gmail.com met als onderwerp "weetjes". De tekst wordt dan per omgaande als mail-bijlage opgestuurd.
 

Hierbij een aantal interessante links.
Sneltoetsen
http://www.sneltoetsen.com/sneltoetsen_windows.html

Vreemde tekens
https://www.vreemdetekens.nl/altcodes

https://www.alt-codes.net/
http://mslog.nl/asskeycoats/asskeycoats1.html
Context Menu Tuner
http://www.computeridee.nl/downloads/productiviteit/context-menu-tuner-zet-het-contextmenu-naar-uw-eigen-hand/
AutoHotkey – zeer uitgebreid
https://autohotkey.com/
Handige Windows 10 sneltoetsen
https://support.microsoft.com/nl-nl/help/12445/windows-keyboard-shortcuts
Wikipedia
https://nl.wikipedia.org/wiki/Diakritisch_teken
https://nl.wikipedia.org/wiki/Sneltoetsen_in_Word

Op de inloop kwam ook het woordenboek aan de orde
Het Woordenboek der Nederlandsche taal is een wetenschappelijk woordenboek, dat
op internet gratis is te raadplegen. Het omvat de Nederlandse taal vanaf de vroege middeleeuwen (haal in zoekvenster vinkjes weg bij ONW, VMNW, MNW en WFT om geen last te hebben van oude taal en van het Fries – alleen interessant voor echte specialisten). Het WNT is
niet geschikt om de juiste spelling op te zoeken. Het is geschreven
in de spelling van 1864, toen het werk ter hand werd genomen.
WNT – http://gtb.inl.nl/
Algemeen Nederlands Woordenboek (ANW) –  hedendaagse taal, er wordt aan gewerkt, maar het is nog lang niet klaar.
Kijk voor de spelling in het Groene Boekje online onder gezag van de Nederlandse Taalunie.
Zie ook:
Genootschap Onze Taal
https://onzetaal.nl/taaladvies hun of hen
http://spelling.prisma.nl/ persé of per se

Heel veel kaarten

Internet-links naar allerlei landkaarten naar aanleiding van de inloop van 20 mei:
Hedendaagse kaarten:
http://www.opdekaart.amsterdam.nl/ plattegrond op site van gemeente
http://maps.amsterdam.nl/ allerlei Amsterdamse themakaarten
http://gemeentenatlas.nl/ hedendaags, plus landelijke kaart
Oude kaarten:
http://www.atlas1868.nl/ Gemeente-Atlas van Nederland omstreeks 1868
http://www.kb.nl/ KB → Exposities en collecties → Bladerboeken → Atlas De Wit
http://mapserver.sara.nl/amsterdam/
http://www.atlasderneederlanden.uva.nl/facsimile.html
http://www.wazamar.org/Nederlanden/VIIprovin1773/aa-pl-1773-a.htm Landsverdeling anno 1773
Informatie en entertainment:
http://www.washingtonpost.com/blogs/worldviews/wp/2013/08/12/40-maps-that-explain-the-world
http://www.boredpanda.com/fun-maps-they-didnt-teach-you-in-school
http://ngm.nationalgeographic.com/2013/09/rising-seas/if-ice-melted-map
http://www.openculture.com/ gratis Amerikaanse cultuur
http://www.amsterdammuseum.nl/ Amsterdam Museum → collecties
http://www.hoeckmann.de/ historische atlas
Meertens-instituut:
http:// www.meertens.knaw.nl/kaartenbank/ kaartenbank
http://www.meertens.knaw.nl/cms/nl/onderzoek/publicaties/54-boeken/144449-de-kaartenbank-over-taal-en-cultuur toelichting Van der Sijs
Wie z'n wachtwoorden (versleuteld achter een hoofdwachtwoord) op de eigen computer wil bewaren kan bijvoorbeeld Keepass (http://keepass.info/) of Roboform (http://www.roboform.com/nl) overwegen.

Interessante plaatsen op het Web

Op de senioreninloop van 21 januari kwamen een aantal interessante websites ter sprake.

Zie voor de Vogala-app dit Meent-blog van 16 januari. Aanvullingen op taalkundig gebied:
http://www.dbnl.org/tekst/_tij003193301_01/_tij003193301_01_0001.php Artikel Schönfeld (1933)
http://www.dbnl.org/tekst/_taa011193601_01/_taa011193601_01_0013.php Artikel Van Ginneken (1936)
http://www.dbnl.org/tekst/_tij003195801_01/_tij003195801_01_0001.php Artikel Schönfeld (1958)
http://www.gerardweel.nl/probatio/ Blog Gerard Weel
Woordenboek:
http://gtb.inl.nl/ Woordenboek der Nederlandsche Taal (WNT), incl. MNW, VMNW, ONW en WFT
Windows:
http://www.classicshell.net/ Classic Shell voor wie startmenu mist in Windows 8
http://www.schoonepc.nl/ SchoonePC, een uitgebreide gratis informatiebron over het installeren, optimaliseren, beveiligen, onderhouden en vooral het gebruik van Windows.
Slavenhaalder:
http://eenigheid.slavenhandelmcc.nl/ Reis van het slavenschip d'Eenigheid, 1761-1763
Historische kranten:
http://www.delpher.nl/ Vernieuwde site met historische kranten, tijdschriften en boeken
Letteren:
http://www.dbnl.org/ Digitale bibliotheek voor de Nederlandse letteren
Oud e-boek:
http://books.google.nl/books?id=-BBVAAAAcAAJ&pg=PP7&dq=Braam+Houckgeest+expeditie+guinea&hl=nl&sa=X&ei=AdXfUqqwNe-M0wXI8oH4Dg&ved=0CD0Q6AEwAA#v=onepage&q=Braam%20Houckgeest%20expeditie%20guinea&f=false De expeditie naar de kust van Guinea in het jaar 1869 door F.A. van Braam Houckgeest, 1e Luitenant bij het Korps Mariniers

Hebban olla vogala als app

Een scherm van de Vogala-app

Deze maand verscheen een iPad-app met enkele van de alleroudste teksten, die in het Nederlands bewaard zijn gebleven.

Zoals veel talen wordt het Nederlands onderverdeeld in drie tijdvakken: Oudnederlands, Middelnederlands en Nieuwnederlands. Het Oudnederlands werd tussen 500 en 1150 gesproken in Nederland en Vlaanderen (plus een stukje Noordwest-Frankrijk en een strookje Rijnland ten oosten van Limburg, maar zonder Friesland en Groningen, waar Fries de taal was). Geschreven werd het ook, maar meestal als losse woordjes, zoals glossen, in Latijnse teksten.

Het is niet zo dat de mensen in het jaar 1150 overschakelden naar een nieuwere taal, zoals wij in 1996 met z'n alle pannenkoek gingen schrijven in plaats van pannekoek. De middeleeuwse overgang ging heel geleidelijk. Er was ook geen standaardtaal, alleen een conglomeraat van verwante dialecten. De overgang van oud- naar middel- en tenslotte nieuw Nederlands wordt onder meer gezien in het afzwakken van volle klinkers in de richting van een sjwa, de klank in de. Dit wordt klinkerreductie genoemd. Bijvoorbeeld:

      oud           middel        modern

    vogala     vogele     vogels

    brecan     breken    breken

Het Oudnederlands wordt beschreven in het Oudnederlands Woordenboek, dat 4.500 trefwoorden telt. Het is online te raadplegen: http://gtb.inl.nl/. Ter vergelijking: het WNT telt 400.000 trefwoorden.

Romeinen als Tacitus schreven Latijn, maar soms moet hij Nederlands gebruiken, bijvoorbeeld als hij schrijft dat het Romeinse leger in het jaar 107 apud Wadam een riviertje (de Linge) oversteekt bij Wadam, het tegenwoordige Wadenoijen bij Tiel. Dat dorpje had geen Romeinse naam, alleen een Nederlandse. Daarin is het woord wad te herkennen, doorwaadbare plaats. Het is het oudste Nederlandse woord dat is overgeleverd.

Ook de monniken, die enkele eeuwen na Tacitus de pen, beter gezegd de ganzenveer, ter hand namen, schreven Latijn. En ook zij moesten voor plaatsnamen, grondsoorten of traditionele spreuken soms uitwijken naar de volkstaal. In de (Latijnse) Salische Wet (begin 6e eeuw, maar nog van toepassing in sommige koninklijke families waar vrouwen de titel niet kunnen erven) komt het eerste Nederlandse zinnetje voor: Maltho,thi afriolito – de formule voor de vrijlating van een lijfeigene: Ik verklaar voor het gerecht: Ik laat je vrij, onvrije! Een laatste voorbeeld, ook uit de Lex Salica: rosridio, het rijden op een gestolen paard, vergelijk joyrijden.

In 1932 bekeek een Engelse germanist de laatste bladzij van een Oudengels prekenhandschrift uit de abdij van Rochester in Kent. Daar stonden geen preken, maar – heel gebruikelijk – losse zinnetjes om een nieuwe ganzenveer te proberen. Prof. Frits van Oostrom vergelijkt het met een kladblok in een vulpenwinkel. Een West-Vlaamse kopiist schreef hier in de 11e eeuw: Hebban olla uogala nestas hagunnan hinase hi(c) (a)nda thu uuat unbidan uue nu. Alle vogels zijn nesten begonnen, behalve ik en jij. Waar wachten wij nu op? Een verliefde monnik. Of wellicht gewoon een populair deuntje destijds. (De oude tekst leest iets makkelijker als je bedenkt dat toentertijd een 'v' hetzelfde werd geschreven als een 'u', terwijl de moderne 'w' als 'uu' werd geschreven.)

De vraag of dit het oudste Nederlandse zinnetje is, is niet aan de orde. Er zijn beslist oudere teksten, al zijn die veel minder literair. Wijlen Gerrit Komrij schreef: Wij hebben het een beetje getroffen met dat eerste zinnetje uit de Nederlandse literatuur. […] Het had ook een ander zinnetje kunnen zijn, zomaar een notitie – 'Molenaar, twee zakken meel graag'.

De vraag is nog wel, of dit Nederlands is. Het kan ook West-Vlaams zijn met een Kents accent, of, een beetje onbeholpen, Kents uit de mond van een Vlaming. Bedenk wel, dat de diverse Germaanse talen en dialecten in het jaar duizend-zoveel veel minder uit elkaar waren gegroeid dan nu.

Wat hebben deze vogels met computers te maken? De schakel is prof. Van Oostrom. Die bedacht een app voor de iPad, waarop enkele oude teksten driedubbel vertoond worden: als geluidsfragment, zoals het indertijd – misschien – geklonken heeft, als middeleeuwse tekst en in moderne vertaling. Olla vogala valt een beetje buiten de boot omdat deze tekst nu juist bedoeld was als geschreven tekst, namelijk om de nieuw gesneden pen te proberen. De andere teksten in deze app – zoals Van den vos Reynaerde – zijn echter vooral bedoeld om voorgedragen te worden. De gemiddelde middeleeuwse troubadour was analfabeet en bovendien straatarm. Literatuur werd mondeling doorgegeven, boeken – handschriften – waren voor de rijke elite, als die al het lezen machtig was. Niet voor niets noemt Van Oostrom het vroegste deel van zijn literatuurgeschiedenis Stemmen op schrift.

Hoe het Nederlands in de 12e en 13e eeuw werkelijk klonk, zal nooit meer achterhaald worden. Enige voorzichtigheid blijft geboden. Paleograaf Van der Gouw waarschuwde nadrukkelijk dat oude handschriften mogen worden getranscribeerd, maar het moet niet te gek worden: Pogingen om oud-nederlands te spreken behoren niet tot beoefening van de paleografie.

Niettemin, de Vogala-app van Van Oostrom smaakt naar meer en hij is ook geestdriftig ontvangen. Aan uitbreiding met meer teksten wordt gewerkt, en er komt ook een Vogala-versie voor android. Aan een webversie wordt ook gewerkt, te lanceren medio februari a.s.

Gratis te downloaden: https://itunes.apple.com/nl/app/vogala/id788511078

Zie ook: Frits van Oostrom en Herman Pleij in DWDD

Deze uitweiding over de Vogala-app gaat meer over taal dan over computers. Daarom is hij meer op z'n plaats in dit blog dan op de senioreninloop van dinsdagmiddag 21 januari. Daar zal wel aandacht worden besteed aan deze app. Citaten van Van Oostrom (en Komrij) zijn ontleed aan Stemmen op schrift, uitgave Bert Bakker, Amsterdam, 2006.

Meer allerlei

Op de senioreninloop van deze week kwam een reeks websites voor het voetlicht, die gratis digitale informatie bieden op het gebied van Nederlandse taal en geschiedenis. Bij de aankondiging (zie het vorige Blog van 13 april jl.) stonden al veel links. Aldaar ook drie links naar het filmarchief van Polygoon (Beeld en Geluid, Polygoon-archief en "nog veel meer" naar Open Beelden; welke link het makkelijkste toegang verschaft vereist nog wat uitzoekwerk).
Hier nog wat extra links naar e-boeken en aanverwante zaken:

• Naast de DBNL zijn digitale publicaties ook te vinden op de site van het internationale Project Gutenberg.
• Op de geschiedenis-site Historici zijn talrijke (digitale) bestanden te vinden, onder meer bronnenpublicaties. Radicale voorouders staan wellicht vermeld in Rapporten Centrale Inlichtingendienst 1919-1940, een voorloper van de huidige AIVD.
• Het Meertens Instituut houdt onder meer databanken bij over familie- en voornamen, oude maten en gewichten, (volks)liederen, naamkunde, plantennamen, volksverhalen en dialecten. Lied en dialect zijn op de site ook te beluisteren.
• De EtymologieWiki is te bereiken via Etymologie-on-line en ook rechtstreeks. De site heeft een handige zoekmachine voor het vinden van dateringen.
• Op de site van het NIOD (zie blog Allerlei) is niet alleen het digitale Koninkrijk der Nederlanden in de Tweede Wereldoorlog te vinden, maar ook een Beeldbank Tweede Wereldoorlog en diverse NIOD-publicaties (zie publicaties-on-line, o.a. Ondergang van J. Presser).
• Het Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis biedt biografieën en documenten over linkse politieke partijen, vakbeweging en activisten.
• Taal-schrijver Ewoud Sanders stelt zijn boeken digitaal beschikbaar.
• BookBoon biedt gratis e-boeken aan, vooral studieboeken en reisgidsen. Met advertenties.

Back-up van computer

Bij de goede voornemens voor het nieuwe jaar zou het maken van een back-up niet misstaan. Volgens een onderzoek van SPAMfighter onder ruim 7000 Nederlandse computergebruikers maakt bijna de helft (45 procent) geen of bijna geen back-ups van hun bestanden. En dat terwijl op computers toch vaak belangrijke bestanden staan, zoals foto’s, documenten en wachtwoorden die niemand kwijt wil raken.

We gaan allereerst het programma Ping (Partimage Is Not Ghost) laten zien. Ping maakt een back-up van de complete harde schijf van een computer. Het lijkt op het commerciële programma Ghost, maar is gratis van internet te halen. Met behulp van Ping wordt de complete inhoud van de harde schijf, inclusief besturingssysteem, programma's en persoonlijke bestanden, gekopieerd naar een externe USB-schijf. Als daarna de computer of de harde schijf kapot gaan, staan de gegevens nog altijd veilig op de USB-schijf. Nadat de computer is opgekalefaterd, kunnen ze met Ping weer teruggezet worden.

Verder aandacht voor te groeiende rol van digitale tekstbestanden op internet. Zo is de Koninklijke Bibliotheek in Den Haag bijvoorbeeld bezig om miljoenen krantenpagina's op internet te zetten. Ook veel archieven zetten in hoog tempo materiaal on line. De Digitale Bibliotheek voor de Nederlandse Letteren groeit eveneens stevig. Op deze ontwikkelingen speelt bijvoorbeeld www.etymologiewebsite.nl/wiki/ in. Deze site richt zich op de geschiedenis van woorden: hoe oud zijn ze, waar komen ze vandaan?

Zie ook Historische woordenboeken (zoals Woordenboek der Nederlandsche Taal) op internet, Meertens Instituut, Staten Generaal Digitaal, Het Koninkrijk der Nederlanden in de Tweede Wereldoorlog, Historici.nl, Etymologiebank.nl en Ewoud Sanders.